Khoa Tiếng Việt và Văn hoá Việt Nam tổ chức toạ đàm "Mô hình hoá nghĩa liên nhân của âm thanh trong phim truyện từ góc độ Tín hiệu học chức năng hệ thống"

19/01/2026, Khoa Tiếng Việt và Văn hóa Việt Nam, Trường Ngoại ngữ - Du lịch, Đại học Công nghiệp Hà Nội đã tổ chức Tọa đàm khoa học với chủ đề “Mô hình hóa nghĩa liên nhân của âm thanh trong phim truyện từ góc độ Tín hiệu học chức năng hệ thống”. Tọa đàm đã thu hút sự tham gia của đông đảo giảng viên, nhà nghiên cứu, nghiên cứu sinh và sinh viên quan tâm đến lĩnh vực ngôn ngữ học, kí hiệu học và nghiên cứu văn bản đa phương thức.

Diễn giả của tọa đàm là TS. Ngô Thu, giảng viên, nhà nghiên cứu đến từ University of New South Wales (Úc) - chuyên gia trong lĩnh vực Tín hiệu học chức năng hệ thống và nghiên cứu âm thanh trong phim truyện.

Trong phần trình bày chính, TS. Ngô Thu tập trung làm rõ vai trò của âm thanh trong phim truyện với tư cách là một nguồn tạo nghĩa quan trọng, bao gồm âm thanh lời thoại, hiệu ứng âm thanh, âm nhạc và cả sự tĩnh lặng. Trên cơ sở kế thừa và phát triển các công trình nghiên cứu của Theo van Leeuwen và các nhà khoa học đi trước, diễn giả đề xuất cách tiếp cận mô hình hóa chức năng liên nhân của âm thanh phim vượt ra ngoài phạm vi nghiên cứu âm nhạc đơn thuần, thông qua hai phương diện: Những gì con người “làm với âm thanh” trong bối cảnh “ở đây và lúc này” nhằm kích thích cảm xúc người xem (chức năng trình hiện – presenting); Những gì âm thanh “biểu đạt” với tư cách là một hệ thống kí hiệu mang ý nghĩa liên nhân (chức năng tái hiện – representing).

Bài trình bày nhấn mạnh rằng, khác với ngôn ngữ, âm thanh và hình ảnh không thể được phân tích bằng cách áp dụng trực tiếp các khung ngữ pháp của ngôn ngữ học, mà cần được tiếp cận ở tầng nghĩa, đặc biệt là nghĩa liên nhân như thái độ, cảm xúc và sự đánh giá. Diễn giả đồng thời phân tích các đặc tính của âm thanh phim như cường độ (loudness), âm sắc (timbre), cấu trúc cũng như sự phân tầng không gian âm thanh (foreground, middle ground, background) trong việc kiến tạo ý nghĩa và tạo hiệu ứng cảm xúc đối với người xem.

Bên cạnh nội dung lí thuyết, tọa đàm còn giới thiệu ứng dụng mô hình Tín hiệu học chức năng hệ thống (SFS) của âm thanh và âm nhạc phim trong giảng dạy. Theo đó, phim được xem là một văn bản đa phương thức, phù hợp với định hướng giáo dục hiện đại, trong đó việc giảng dạy văn học không chỉ giới hạn ở văn bản ngôn ngữ mà còn bao gồm hình ảnh, âm thanh và các phương thức biểu đạt khác. TS. Ngô Thu đã chia sẻ kinh nghiệm triển khai mô hình này trong giảng dạy phim như một hình thức văn học ở bậc trung học phổ thông tại Úc, đồng thời phân tích những tác động tích cực của mô hình đối với việc phát triển năng lực phản hồi phê bình của giáo viên và học sinh.

Trong khuôn khổ tọa đàm, phần trao đổi và thảo luận học thuật giữa diễn giả và các giảng viên, nghiên cứu sinh, nhà khoa học đã diễn ra sôi nổi. Nhiều ý kiến tập trung vào khả năng nhận diện và hệ thống hóa các nguồn tạo nghĩa của âm thanh trong phim truyện, cũng như cách phân biệt giữa âm thanh mang tính biểu đạt cảm xúc và âm thanh được sử dụng như một phương tiện tương tác, cảnh báo hay điều hướng cảm xúc người xem. TS. Ngô Thu cho rằng, việc phân tích âm thanh cần luôn được đặt trong ngữ cảnh cụ thể của phim, xem xét mối quan hệ hữu cơ giữa âm thanh, hình ảnh, lời thoại và diễn tiến tự sự.

Một số nghiên cứu sinh và nhà khoa học bày tỏ sự quan tâm đến khả năng vận dụng lí thuyết Tín hiệu học chức năng hệ thống trong nghiên cứu và giảng dạy tại Việt Nam, đặc biệt là khi áp dụng cho phim truyện Việt Nam và các văn bản đa phương thức trong nhà trường. Diễn giả khẳng định mô hình này có thể điều chỉnh linh hoạt để phù hợp với đặc trưng văn hóa, ngôn ngữ và thực tiễn giáo dục ở Việt Nam, nhất là trong việc lựa chọn ngữ liệu và xây dựng công cụ phân tích.

Bên cạnh đó, các đại biểu cũng trao đổi sâu về ranh giới giữa phân tích ngôn ngữ và phân tích âm thanh, nhấn mạnh yêu cầu không áp đặt cơ học các khung phân tích của ngôn ngữ lên âm thanh và hình ảnh. Âm thanh phim cần được tiếp cận như một hệ thống kí hiệu độc lập, có đặc trưng tạo nghĩa riêng, trong đó các yếu tố như cường độ, cao độ, âm sắc, sự tĩnh lặng và cấu trúc âm thanh giữ vai trò quan trọng trong việc kiến tạo nghĩa liên nhân.

Phần thảo luận cũng làm rõ giá trị của việc phân tích âm thanh đối với việc phát triển năng lực đọc hiểu và phản hồi phê bình phim cho người học, góp phần hình thành tư duy tiếp cận văn bản đa phương thức một cách toàn diện và khoa học.

Tọa đàm đã diễn ra trong không khí học thuật nghiêm túc, cởi mở và hiệu quả, qua đó góp phần tăng cường trao đổi học thuật quốc tế, thúc đẩy nghiên cứu liên ngành và nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu của Khoa Tiếng Việt và Văn hóa Việt Nam, Trường Ngoại ngữ - Du lịch nói riêng, Đại học Công nghiệp Hà Nội nói chung trong bối cảnh giáo dục hiện đại.