Phát triển mô hình du lịch cộng đồng từ nội lực địa phương

Mô hình du lịch cộng đồng chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi người dân địa phương được đặt ở vị trí trung tâm, cùng tham gia nhận diện tài nguyên, xây dựng sản phẩm, vận hành điểm đến và hưởng lợi từ những giá trị bản địa. Đó là chia sẻ từ ông Nguyễn Ngọc Bích - Chủ tịch Hội đồng quản trị Rustic Hospitality Group, Giám đốc Đổi mới sáng tạo Dự án Du lịch Thụy Sĩ vì sự phát triển bền vững.

Sáng ngày 10/7/2026, Trung tâm Công nghiệp Văn hóa thuộc Trường Ngoại ngữ - Du lịch, Đại học Công nghiệp Hà Nội tổ chức Tọa đàm “Phát triển ứng dụng mô hình du lịch cộng đồng trong thực tiễn, kinh nghiệm triển khai đề tài và dự án phi chính phủ ở Việt Nam”.

Đại biêu dự tọa đàm

Tọa đàm được tổ chức nhằm chia sẻ quy trình phát triển mô hình du lịch cộng đồng, phương pháp chuyển hóa nguồn lực bản địa thành sản phẩm du lịch, đồng thời cung cấp những kinh nghiệm thực tiễn trong xây dựng và triển khai các đề tài, dự án phi chính phủ tại Việt Nam.

Phát biểu tại tọa đàm, PGS.TS. Trần Trọng Dương - Giám đốc Trung tâm Công nghiệp Văn hóa cho biết, trong bối cảnh toàn cầu hóa và phát triển kinh tế tri thức, công nghiệp văn hóa và du lịch đang trở thành những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Trường Ngoại ngữ - Du lịch đang thúc đẩy việc tham gia phát triển công nghiệp văn hóa bởi đây là yêu cầu cần thiết để tăng cường sự gắn kết giữa đào tạo, nghiên cứu khoa học với thực tiễn và nhu cầu của thị trường lao động. Trung tâm Công nghiệp Văn hóa vừa được thành lập với định hướng trở thành đầu mối kết nối các nguồn lực trong những lĩnh vực như ngôn ngữ, văn hóa, du lịch, truyền thông và nghệ thuật; thúc đẩy nghiên cứu ứng dụng, phát triển sản phẩm, dịch vụ văn hóa và mở rộng hợp tác với các chuyên gia, doanh nghiệp, tổ chức trong nước, quốc tế.

PGS.TS. Trần Trọng Dương - Giám đốc Trung tâm Công nghiệp Văn hóa phát biểu tại tọa đàm

PGS.TS. Trần Trọng Dương nhấn mạnh: “Tọa đàm là cơ hội để đội ngũ cán bộ, giảng viên tiếp cận những kinh nghiệm thực tiễn từ chuyên gia, từ đó bổ sung kiến thức cho hoạt động giảng dạy, nghiên cứu khoa học và xây dựng các đề xuất dự án. Đây cũng là một trong những hoạt động góp phần cụ thể hóa định hướng kết nối đào tạo, nghiên cứu và thực tiễn của Trung tâm Công nghiệp Văn hóa”.

Du lịch cộng đồng bắt đầu từ việc hiểu con người

Tại tọa đàm, ông Nguyễn Ngọc Bích chia sẻ những kinh nghiệm được đúc kết trong quá trình xây dựng, phát triển và vận hành các mô hình du lịch cộng đồng tại nhiều địa phương của Việt Nam.

Theo diễn giả, du lịch cộng đồng không bắt đầu từ việc xây dựng homestay, làm đường, tổ chức quảng bá hay đưa khách đến địa phương. Nền tảng quan trọng nhất của một mô hình là con người và khả năng quản trị của chính cộng đồng.

Trước khi phát triển sản phẩm, đơn vị triển khai cần tìm hiểu cộng đồng gồm những nhóm nào, nhu cầu và mong muốn của người dân ra sao, ai là người có uy tín, ai có khả năng dẫn dắt và mức độ sẵn sàng tham gia của từng nhóm. Chỉ khi người dân hiểu rõ giá trị mình đang sở hữu, đồng thuận với định hướng phát triển và chủ động tham gia, mô hình mới có thể duy trì trong thời gian dài.

Quá trình phát triển du lịch cộng đồng vì vậy cần được thực hiện cùng người dân, thay vì áp dụng một mô hình được thiết kế sẵn từ bên ngoài. Cộng đồng phải được tham gia vào quá trình nhận diện tài nguyên, lựa chọn ý tưởng, xây dựng sản phẩm, phân công nhiệm vụ, tổ chức phục vụ khách và đánh giá kết quả.

Theo ông Nguyễn Ngọc Bích, trao quyền không có nghĩa là chuyển giao toàn bộ trách nhiệm ngay từ đầu, mà là quá trình đồng hành để người dân từng bước nâng cao năng lực, tự tin đưa ra quyết định và làm chủ hoạt động du lịch tại địa phương.

Chuyển hóa tài nguyên thành sản phẩm có câu chuyện

Một trong những nội dung trọng tâm được trao đổi tại tọa đàm là phương pháp khảo sát và nhận diện nguồn lực địa phương. Việc khảo sát không dừng lại ở câu hỏi địa phương có những tài nguyên gì, mà cần xác định những giá trị nào có thể được phát triển thành câu chuyện và trải nghiệm dành cho du khách.

Cảnh quan tự nhiên, kiến trúc truyền thống, làng nghề, ẩm thực, phong tục, lễ hội hay tri thức bản địa mới chỉ là những nguồn lực ban đầu. Để trở thành sản phẩm du lịch, các yếu tố này cần được kết nối với con người, lịch sử và đời sống của cộng đồng.

Một món ăn không chỉ được giới thiệu bằng tên gọi hay hương vị, mà còn có thể kể câu chuyện về nguyên liệu, phương pháp chế biến, tập quán sinh hoạt và người làm ra món ăn. Một sản phẩm thủ công cũng trở nên có giá trị hơn khi du khách được tìm hiểu về kỹ thuật, ý nghĩa của hoa văn, quá trình sáng tạo và vai trò của nghề đối với sinh kế địa phương.

Từ quá trình khảo sát và nhận diện tài nguyên, cộng đồng cùng chuyên gia lựa chọn những giá trị phù hợp để thiết kế sản phẩm. Sản phẩm cần thể hiện được bản sắc riêng, phù hợp với năng lực của người dân, có khả năng tiếp cận thị trường và không tạo áp lực quá lớn lên môi trường, văn hóa địa phương.

Ông Nguyễn Ngọc Bích - Chủ tịch Hội đồng quản trị Rustic Hospitality Group, Giám đốc Đổi mới sáng tạo Dự án Du lịch Thụy Sĩ vì sự phát triển bền vững.

Đồng thiết kế, đào tạo và thử nghiệm sản phẩm

Theo diễn giả Nguyễn Ngọc Bích, đồng thiết kế là một nguyên tắc quan trọng trong phát triển du lịch cộng đồng. Chuyên gia không làm thay cộng đồng mà đóng vai trò hỗ trợ, gợi mở và cung cấp phương pháp để người dân cùng thảo luận, lựa chọn và hiện thực hóa ý tưởng.

Khi tham gia từ đầu, người dân sẽ hiểu rõ hơn về sản phẩm, có trách nhiệm trong quá trình vận hành và chủ động bảo vệ những giá trị tạo nên sức hấp dẫn của điểm đến.

Cùng với việc thiết kế sản phẩm, hoạt động đào tạo cần hướng đến thay đổi tư duy và nâng cao năng lực thực hành. Người dân cần được trang bị kiến thức về phát triển bền vững, tinh thần hiếu khách, kỹ năng giao tiếp, phục vụ, kể chuyện và xử lý các tình huống phát sinh.

Sau quá trình đào tạo, sản phẩm nên được tổ chức thí điểm ở quy mô phù hợp. Việc thử nghiệm giúp cộng đồng thu thập phản hồi từ du khách, nhận diện những hạn chế và điều chỉnh nội dung trải nghiệm, thời lượng, mức giá, cách thức phục vụ cũng như sự phối hợp giữa các thành viên.

Thay vì đầu tư lớn ngay từ đầu, mô hình cần được triển khai theo hướng làm thử, nhận phản hồi và điều chỉnh nhanh. Cách tiếp cận này giúp giảm rủi ro, đồng thời tạo điều kiện để người dân tích lũy kinh nghiệm trước khi đưa sản phẩm ra thị trường rộng hơn.

Quản trị điểm đến quyết định khả năng phát triển lâu dài

Bên cạnh sản phẩm, cơ chế quản trị là yếu tố quyết định tính bền vững của một điểm đến. Cộng đồng cần thống nhất về cơ cấu tổ chức, cách phân công nhiệm vụ, tiêu chuẩn phục vụ, phương thức quản lý tài chính và cơ chế chia sẻ lợi ích.

Các quy định cần được xây dựng minh bạch, phù hợp với điều kiện thực tế và có sự đồng thuận của những người tham gia. Việc chia sẻ lợi ích không nên chỉ tập trung vào những hộ trực tiếp cung cấp dịch vụ mà cần tính đến trách nhiệm bảo vệ tài nguyên, hỗ trợ các nhóm yếu thế và đóng góp cho các hoạt động chung của cộng đồng.

Theo ông Nguyễn Ngọc Bích, quản trị tốt không nhằm tạo thêm những tầng kiểm soát mà giúp người dân chủ động phối hợp, cùng đưa ra quyết định và cùng chịu trách nhiệm đối với sự phát triển của điểm đến.

Khi người dân thực sự làm chủ, hoạt động du lịch có thể tạo sinh kế, khuyến khích bảo tồn văn hóa, gìn giữ cảnh quan và tạo thêm động lực để thế hệ trẻ gắn bó với quê hương. Thành công của điểm đến vì vậy không chỉ được đo bằng số lượng khách hay doanh thu, mà còn được thể hiện qua những chuyển biến tích cực trong đời sống của cộng đồng sau mỗi lượt khách.

PGS.TS. Trần Trọng Dương - Giám đốc Trung tâm Công nghiệp Văn hóa trao quà tặng diễn giả Nguyễn Ngọc Bích - Chủ tịch HĐQT Rustic Hospitality Group, Giám đốc Đổi mới sáng tạo Dự án Du lịch Thụy Sĩ

Từ ý tưởng đến dự án tạo tác động

Bên cạnh nội dung phát triển mô hình du lịch cộng đồng, tọa đàm cung cấp nhiều kiến thức và kinh nghiệm liên quan đến việc xây dựng, triển khai đề tài, dự án phi chính phủ trong lĩnh vực du lịch. Theo diễn giả, một đề xuất dự án cần bắt đầu từ vấn đề thực tế của cộng đồng, thay vì xuất phát từ một ý tưởng mang tính chủ quan. Đơn vị xây dựng dự án cần xác định rõ vấn đề cần giải quyết, nhóm hưởng lợi, mục tiêu, kết quả dự kiến, các hoạt động cụ thể và nguồn lực cần huy động.

Các tổ chức tài trợ thường quan tâm đến tác động mà dự án có thể tạo ra, tính bền vững sau khi nguồn tài trợ kết thúc, vai trò làm chủ của cộng đồng, phương pháp theo dõi, đánh giá và những bằng chứng chứng minh hiệu quả.

Trong quá trình triển khai, dự án cần huy động sự tham gia thực chất của các bên liên quan, bảo đảm minh bạch trong quản lý nguồn lực, thường xuyên theo dõi tiến độ và sẵn sàng điều chỉnh hoạt động khi điều kiện thực tế thay đổi.

Diễn giả cũng trao đổi về những khó khăn thường gặp trong quá trình làm việc tại địa phương như sự khác biệt về kỳ vọng giữa các bên, hạn chế về năng lực, thiếu cơ chế phối hợp, sự phụ thuộc vào hỗ trợ bên ngoài hoặc khó khăn trong duy trì mô hình sau khi dự án kết thúc.

Để khắc phục những hạn chế này, các hoạt động cần được thiết kế trên cơ sở nhu cầu thực tế, chú trọng đào tạo đội ngũ nòng cốt, xây dựng cơ chế quản trị và từng bước chuyển giao trách nhiệm cho cộng đồng.

Tọa đàm đã mang đến những góc nhìn, phương pháp và bài học thực tiễn về phát triển du lịch cộng đồng, quản trị điểm đến và triển khai dự án phi chính phủ. Những nội dung được chia sẻ góp phần hỗ trợ đội ngũ cán bộ, giảng viên trong hoạt động giảng dạy, nghiên cứu khoa học, xây dựng đề xuất dự án và chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành các mô hình có khả năng ứng dụng.

Những kiến thức, kinh nghiệm và bài học thực tiễn được chia sẻ tại tọa đàm góp phần làm phong phú thêm hoạt động giảng dạy, nghiên cứu khoa học và xây dựng đề xuất dự án; đồng thời tạo cơ sở để Trường Ngoại ngữ - Du lịch tiếp tục mở rộng kết nối với chuyên gia, doanh nghiệp và các tổ chức phát triển, phát huy vai trò của Trung tâm Công nghiệp Văn hóa trong nghiên cứu liên ngành, đổi mới sáng tạo và phát triển cộng đồng bền vững.